1. Bushe amasambililo ya muti wa bucingo nicinshi?

Umuti wa bucingo ulafundinsha umubili ukucingilila ulwambu nangu ukulwisha ubulwele. Pakuti umuti wa bucingo wingapangwa, bakafwailisha balakabila ukwesha mu bantu. Amasambililo yamo aya miti yafwaya ukwesha ukumona ngacakuti umuti ulifye bwino (ngatekuti ulete ubwafya ku bumi) elyo nokumona ngacakuti ubucingo bwa mibili yabantu kuti bwabombela pamo noyu muti. Ubucingo bwamubili wenu ebumicingilila ku malwele. Amasambililo yamo aya miti ya bucingo kuti yabomfiwa mukumona ngacakuti umuti wa bucingo kuti wayafwilisha ukucingilila nangu ukulwisha ubulwele. Cilasenda amasambililo yamiti ayengi pakutifye umuti uusuma, uwingabomba bwino upangwe.

Pali ino nshita takwaba umuti uwasuminishiwa uwakucingilila HIV nangu AIDS.

2. Bushe amasambililo ya HVTN 705/HPX2008 ni cinshi?

HVTN 705/HPX2008 yesha imiti yabucingo iyakweseshapo ibili ku kashishi ka HIV. Iyi miti yamasambililo itwa Ad26.Mos.HIV elyo na Clade C gp140. Iyi miti yapangilwe naba Janssen Vaccines & Prevention B.V. Ukufuma ino nshita ukuya kuntanshi iyi miti twakulaita ati Ad26 na Protein nangu imiti yamasambililo.

Umuti wa bucingo uwa Ad26

Umuti wa Ad26 wapangwa ukufuma kukashishi aketwa Adenovirus 26. Uyu muti walibikwamo ifiputulwa fya kashishi ka HIV. Wapangilwa ukweba umubili ukupanga ama proteins ayapalana na ma proteins ayasangwa mu kashishi ka HIV. (Ama proteins fintu ifisangwa mufintu ifyamweo; ifili nga umubili wa muntu na mutushishi utuli nga HIV). Ubucingo bwa mubili kuti bwayasuka kumisango yama proteins ya kashishi ka HIV ayengi muli aya masambililo. Ici ciitwa ukwasuka kwa bucingo bwa mubili.Ukwasuka kwa bucingo bwa mubili kupekanishisha umubili ukwishiba ama proteins yamoyene ayaba mu kashishi ka HIV elyo no kulwisha akashishi nga umuntu asangwa na HIV kuntanshi. Akashishi ka Adenovirus 26 kaliseeka mubwikashi bwacila bushiku kabili kuti kaleeta impepo na malwele yalola mu mipeemene. Lelo aka kashishi ka adenovirus akabikilwe muli aya masambililo yamuti kalicefeshiwa amaka elyo tekuti kalete no bwafya ku bantu.

Umuti wa bucingo uwa protein

Umuti wa protein, Clade C gp140, wapangwa ukufuma kuli protein iya palana na protein iisangwa pamulu wa HIV. Ici naco kuti caleta ukwasuka kwa bucingo bwa mubili.

Umuti wa bucingo uwa protein muli aya masambilililo usankanishiwe na adjuvant iiitwa Aluminum Phosphate. Adjuvant cintu cimo icilundwa ku muti pakuti cafwilisheko ukwampana kwa bucingo bwa mubili noyu muti. Aluminum ilabomfiwa mu miti iingi pamo nga iya Hepatitis A na B, diphtheria elyo na Tetanus.

Fyonse ifilebomfiwa muli aya masambililo tafyapangwa ukufuma kukashishi ka HIV nangu ku nsande nsade shabantu ishakwata akashishi. Iyi miti yamasambililo tekuti ilenge ukwambula kwa kashishi ka HIV nangu AIDS.

Kuti twamupela ilyashi nalimbi ilingi pali aya masambililo nga mulefwaya.

3. Tubungwe nshi utwaibimba muli aya masambililo?

Akabungwe ka National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID) elyo nakabungwe ka HIV Vaccine Trials Network (HVTN) elyo naba Janseen Vaccines & Prevention B.V. ebapangile aya masambililo. Ba Janseen Vaccines & Prevention B.V. ebaletungilila aya masambililo elyo ebaleleta ne miti fye yonse iilebomfiwa. Akabungwe ka NIAID cilundwa ca National Institutes of Health (NIH), icaba cilundwa ca buteko bwa United States.

Akabungwe ka HVTN kwampana kwa ntukushi sha sayansi ishe sonde lyonse, bakasambilisha pamo nabekala calo abalefwayafwaya ifyo bengasanga umuti wakucingilila akashishi ka HIV. Aka kabungwe ka HVTN katungililwa na kabungwe ka NIAID elyo aya masambililo bambi abatungilileko mundalama niba Bill & Melinda Gates Foundation elyo nakabungwe ka Janssen Vaccines & Prevention B.V.

4. Bushe nililali kabili nikwisa aya masambililo yakalacitikila?

Aya masambililo yaleenekelwa ukutendeka ukulemba abakasendamo ulubali mumweshi wa Lusuba-Lukalamba (October), 2017. Aya masambililo yakalacitikila muli ishi ncende:

  • Malawi: Niku Lilongwe
  • Mozambique: Niku Maputo
  • South Africa: Niku Bloemfontein, ku Brits, ku Cape Town (Emavundleni, Khayelitsha, elyo naku Masiphumelele), ku Durban (Chatsworth, eThekwini, Isipingo, Tongaat naku Verulam), ku Elansdoorn, ku Klerksdorp, ku Ladysmith, ku Mamelodi, ku Medunsa, ku Mthatha, ku Rustenburg, ku Soshanguve, ku Soweto (Bara na Kliptown), elyo naku Tembisa
  • Zambia: Niku Lusaka naku Ndola
  • Zimbabwe: Niku Harare

5. Bushe aya masambililo nicinshi yalecitilwa?

Amasambililo yonse aya HVTN yabombela kwibutukilo lyakufwaya umuti uwayana uwakucingilila akashishi ka HIV. Imilimo ikalamba iya aya masambililo niyi:

  • Ukumona ngacakuti iyi miti ya masambililo kuti yacingilila ukwambukila kwa kashishi ka HIV.
  • Ukupeela ubwishibilo ubwingi pamulandu wamutende no bumi bwa bantu ngababomfya uyu muti. 
  • Ukupeela ubwishibili pafyo umuti wingabomba mukucingililila akashishi ka HIV.

6. Bushe bantu banga abakasendamo ulubali muli uku kusambilila, elyo nibani bengailundako?

Banamayo ukufika kucipendo ca makana yabili, ne myanda mutanda (2,600) ebakaibimba muli aya masambililo.

Pakuilunda kuli aya masambililo, banamayo bafwile baba ababumi ubusuma, bafwile baba pakati ka myaka ikumi na cine-konsekonse (18) elyo na amakumi yatatu na isano (35), kabili tabafwile ukukwata akashishi ka HIV. Tabafwile baba pabukulu nangu ukulaonsha. Ifi nafyo efikomo fimbi iflingile ukukonkwa. Tukalaipusha banamayo pamuladu wa bumi bwabo ukufuma kunuma, ukubapima ku mubili elyo nokusendako umulopa elyo ne misu nokuyafipima. Tukalaipusha napa mikumanine yamucupo elyo nemibomfeshe ya miti ikola. 

7. Bushe iyi miti ya bucingo iyamasambililo yalibafye bwino?

Tatulashiba bwino amafya yonse ayengasangwa muli iyi miti pantu kunshita yakuma yapelwakofye kupendwa yabantu iinono. Umuti wa bucingo uwa protein wapelwakofye ku bantu ukufika kucipendo ca myanda itatu (300) elyo umuti wa Ad26 walipelwako kubantu abali umwanda umo ne kumi limo (110). Nangu cakuti takwali nangu umo mumasmbililo yakunuma uwakwete amafya ayakosa kubumi bwakwe, tulingile ukusubila ukuti kuti kwabako amafya yamo ayengapumikisha. Ici ecalenga nokuti umuli umo uwa aya masambililo kufwaya ukwishiba ngacakuti kuti yabomba bwino ngayapelwa ku bantu abengi. Ubumi bwa cila muntu uukasendamo ulubali muli aya masambililo bukalacecetwa bwino naba katangata elyo na bashing’anga abakanshiwa bwino mpankafye nakumpela ya aya masambilo.

8. Bushe iyi miti yamasambililo kuti yacingilila abantu ukukana ambula akashishi ka HIV?

Abalesendamo ulubali tabalingile ukucetekela ukucingililwa ku kashishi ka HIV neyi miti iyo, Nakuba, limbi aba bantu tekuti bapelwe neyi miti muli aya asambililo, pantu abantu bambi bakapelwafye icimpashanya ca muti icitwa placebo. Placebo muli aya masambililo menshi ayatangatwa bwino no mucelemo.

Aya masambililo yapangilwe pamulandu wakufwailisha ngacakuti iyi miti kuti yabomba ukucingilila nangu ukulwisha akashishi ka HIV.

Pamulandu wakuti tatulaishiba ngacakuti iyi miti yamasambililo ikacingilila HIV na AIDS, abalesendamo ulubali bakapandwa amamo pakuitalusha kukwambula akashishi ka HIV elyo bakalatumwa nakuncende uko bengasanga imisango ya kucingililamo akashishi ka HIV.

9. Pakapita inshita yashani pakwishiba ngacakuti iyi miti yamasambililio ilabomba?

Tulesubila ukusambilila ngacakuti imiti yamasambililo ilecingilila ukwambula kwa kashishi ka HIV munshita ya myaka ine (4). Limbi kwishuko kuti twaishiba bwangu.

10. Bushe ubumi nensambu sha balesendamo ulubali fikacingililwa shani?

Ukucingilila ubumi no kucindika insambu sha balesendamo ulubali ecapamuulu kuli onse uulesendamo ulubali mu masambililo ya miti ya HVTN na Janssen. Ngatakuli abakuipeela ukuti basangwemo, tekuti tukwate amaka yakusanga umuti wa kucingilila akashsishi ka HIV.

Ulutampulo lwa kubalilapo mukucingilila insambu sha balesendamo ulubali kubasambilisha pamulandu wa aya masambililo ilyo tabalaingilamo. Ababomfi bacipatala bakapeela ili lyashi pa nkonka nefilebomfiwa muli aya masambililo, amasanso yamo ayengabamo elyo busuma bengasgamo. Fimo palifi ninsambu shakwishiba fyonse ifya pali aya masambililo ifingalenga ukuti bakonkanyepo, elyo nensambu shabo ishakufuma muli aya masambililo panshita yonse iyo batemwa.

Munshita ya uku kusambilila, ababomfi ba fipatala bakalaceceta abalesendamo ulubali pakushininkisha ukuti iyi miti taileleta amafya ayali yonse ku bumi bwabo. Ababomfi ba fipatala kabili bakepusha nabalesendamo ulubali pamafya ayali yonse ayo bengasanga mumekalo yabo ilyo baibimba muli aya masambililo. Ngacakuti abalesendamo ulubali bakwata ubwafya ku bumi nangu ku mikalile iingasuntinkana nokusangwa muli uku kufwailisha, ababomfi bacipatala bakabafwilisha.

Kuliko amabumba nayambi ayaibimba mukucingilila insambu na mekalo ya balesendamo ulubali:

  • Ibumba lya kuceceta umutende elyo nakabungwe akaibombela akakuceceta umutende ebalolesha palyashi lya bumi ililetumbuka muli aya masambililo pakuti bapange ubusalo ngacakuti iyi miti ilingile ukukonkanishiwapo ukupeelwa.
  • Akabungwe kambi aketwa Institutional Review Board (IRB) nangu Ethics Committee (EC) ekapitulukamo nokuceceta ubwanshiko bwa masambililo muli cila cipatala icilebombela pali uku kusambilila, ukubikapo namalyashi ayapeelwa ku balesendamo ulubali muli uku kusambilila, ifyo ukufwailisha kuleenda elyo namafya ya bumi ayo balesangwa nayo. Akabungwe ka IRB/EC kabili kalamona ngacakuti insambu sha balesendamo ulubali shilecindikwa.
  • Akungwe ka South African Medicines Control Council, pamo notubungwe twabumi mufyalo fimbi, ebalolekesha pafyo amasambililo yaleenda elyo balakabila ne nsebo cilanshita pamulandu wa bumi bwa balesendamo ulubali.
  • Akabungwe ka US Food & Drug Administration (FDA) nako kalacecetamo muli aya masambililo. Aka kabungwe kakonkomesha imisungile ya mafunde ya calo ca America ayakuma kukufwailisha mu bantu elyo nemibomfeshe ya miti yamasambililo mukufwailisha ukuli konse.
  • Icipatala conse calikwata akabungwe aketwa Institutional Biosafety Committee (IBC) akalolekesha pafyo imiti ipangwa kulya ipangilwa ku pharmacy elyo nefyo ibomfiwa mucipatala.
  • Ifipatala fimo fyalikwata utubungwe utwitwa ama Ethics Committees utulolesha pancende uko umulopa elyo nafimbi ifyakupimwa fisungilwa. Ishi ncende shitwa ati ama bio-banks nangu ama repositories.
  • Iciputulwa ca South Africa Department of Agriculture, Forestry, and Fisheries (DAFF) calikwata akabungwe akaibela akalingile kapitulukamo nokusuminisha ukwipusha konse ukwa kuleta ifipe ifyapangwa nokulundako ifishaliko ifitwa ama genetically modified materials (GMO) pamo nga umuti wa Ad26 muli aya masambililo.
  • Icipatala conse icilesendamo ulubali muli aya masambililo calikwata akabungwe ka Community Advisory Board (CAB). Abasangwa muli aka kabungwe bekala calo ba kuli iyi ncende abaleta insebo na malangulushi ya bekala calo elyo nabo abalesangwa muli aya masambililo kuli bakafwailisha. Abasangwa muli aka kabungwe filundwa fye bumba ilyapanga aya masambililo. Balafwilishako nokupanga nangu ukupituluka mu lyashi ililepeelwa kuli bonse abalesangwa muli aya masambililo.

11. Bushe iyi miti yamasambililo kuti yalenga umuntu amoneke kwati nakwata akashishi ka HIV?

Ee, imiti yamasambililo kuti yalenga bamo bapimwe kwati bali nakashishi ka HIV mumisango yakupima imo. Umuntu uulesendamo ulubali nga apelwa umuti wa masambililo uwa HIV, umubili ulatenendeka ukupanga insandende shakucingilila umubili ku kashishi ka HIV ishitwa ama antibodies. Ishi nsandensande shabucingo shilafwilisha abantu ukulwisha amalwele ya lwambu. Ukupima kwaishibikwa ukwa HIV kufwayafye ukumona ngacakuti ishi nsandensande shakulwisha HIV emo shili pamo ngecishibilo cakwambula. Napamulandu waici umuntu kuti amoneka kwati ali nakashishi ngabamupima nangu cakuti takwete aka kashishi ka HIV. Ici ecitwa ukuti ukupima kwa vaccine-induced seropositive (VISP). Limo kuti caitwa ati Vaccine-Induced Seroreactive (VISR). Tatwaishiba abengakwata ifyakutumbukamo ifya uyu musango wa VISP nangu inshita fingapwa mumubili wabo.

Abantu abasangwa ne fyatumbukamo ifya VISP balakabilwa ukupimwa bwino sana pakuti kwaba ukushininkisha ngacakuti ifyatumbukamo nipamulandu wa VISP nangu cishinka nabakwata akashishi ka HIV. Ifipatala ifilesendamo ulubali muli uku kufwailisha nafikwata ifisolobelo fyakupiminako ukumonafye akashishi ka HIV kene ukucilafye ukumona insandesande ishilanga ati muli akashishi. 

Takwaba amafya ayali yonse ku bumi ayasuntinkana ne fitumbuka muli VISP, lelo ifitumbuka muli VISP kuti fyaleta amafya munshila shimo pamo nga kumyundapilwe nangu ku meno, ku ncito, ku bucingo bwamikalile ya kuntanshi, icitupa cepaso icakwendelapo, nangu ukwingila mu bushilika. Uwasendamo ulubali muli uku kufwailisha tekuti asuminishiwe ukupeelako umulopa ku balwele nangu ifilundwa fimbi ifya mubili. Ngacakuti umuntu alefwaya ukwipusha ku bucingo bwamikalile ya kuntanshi, ukwingila incito, nangu ubushilika afwile aishibishako abakalamba ba ncende apalecitikila uku kufwailisha ilyo line fye. Icipani ca bucingo bwamikalile ya kuntanshi, abengisha incito, nangu abengisha abashilika limbi tekuti basumine ifitumbuka mukupima kwa HVTN. Nangu cibe fi, HVTN kuti yabombela pamo nabo ukushininkisha ukuti ukupima kwacitika ukwakwishiba imibele yacinshika ukulola kuli HIV pali uyu muntu. Ngacakuti naukwata ishi nsandensande ishilelanga ati uli na kashishi ka HIV elyo wakwata ifumo kuti shayambukila nakumwana uyo nao uwingapimwa kwati ali nakashishi ka HIV nokubikwa pabundapishi. Icipatala apalecitikila aya masambililo kuti bakupela icpepala ca fytumbukamo ico wingabomfya munshita ngeshi ngacakuti ulecikabila.

12. Bushe nikwisa ningasanga ilyashi nalimbi?

Palwa muti wa bucingo uwamasambililo uwa HIV: www.clinicaltrials.gov

Palwa HIV Vaccine Trials Network: www.hvtn.org

Palwa VISP: http://www.hvtn.org/VISP

Ngacakuti namukwata amepusho nayambi ayashaswikwe muli ili pepala, mukwai kuti mwatwipusha: Kuti mwatumina: [email protected]